Uzar cıvata, yaylı rondela ve conta işletme kuvvetinin bölüşümünü nasıl değiştirir?

Şekil 3.47 ve 3.48: Esnek (uzar) cıvata, yaylı rondela ve parçalar arasında esnek conta
Ramazan Bayrakrbayrak@yildiz.edu.tr

Ön gerilme üçgenini ilk sayfada kurmuştuk. Fiş'in cıvataya gelen kısmı Fz = Fiş·kc/(kc + kp) idi. Bu sayfada kc ya da kp'yi düşüren üç önlemi uygulayın ve doğruların eğiminin nasıl değiştiğini izleyin.

Serinin diğer sayfaları: Ön gerilme üçgeni · Eşdeğer silindir

Kesit ve ön gerilme üçgeni (Şekil 3.46–3.48)Kesit ve ön gerilme üçgeni

Uzar cıvata (kc ↓) Gövde ds çapına inceltilir (DIN 2510: ds = 0,9·d3).
Konik yaylı rondela (kc ↓) Cıvataya seri bağlı yay (DIN 6796). Düzleşince rijit olur.
Esnek conta (kp ↓) Parçalara seri bağlı yay (s. 76).
  • Sıkılan iki parça (kesit, kalınlıkları ℓp/2).
  • Cıvata: Baş altta, somun üstte (Şekil 3.44). Somun gerçek açısıyla döner. İnce çizgi diş dibi (d3), kalın enine çizgi diş bitimi.
  • Kesikli ince çizgi: Sıkılmamış bağlantıda cıvata ucunun ve üst yüzeyin yeri.
  • Ölçüler: Mavi cıvatanın uzaması, kırmızı parçaların kısalması. Şekil değiştirmeler kat büyütüldü; dinamik yükte Fiş'in etkisi ayrıca büyütülür (sol üstte yazar).
  • İç kuvvetler: Cıvatada çekme (mavi), parçalarda basma (kırmızı). Ok boyu kuvvetle orantılı.
  • Mor: İşletme kuvveti Fiş (her ok Fiş/2) ve onun doğurduğu ek şekil değiştirme δ'.
  • Mavi doğru: Cıvata, eğimi kc = tan φ. Kırmızı doğru: Parçalar, eğimi kp = tan ψ.
  • Açık mavi ve kırmızı alan: Ön gerilme üçgeni. Noktalar cıvatanın ve parçaların şu anki durumu.
  • Akma sınırı F0,2 = Rp0,2·Ac (8.8).
  • Rondela somunun altında (taranmış), conta parçaların arasında (dolu). Uzar cıvatanın gövdesi inceltilmiş çizildi. Conta kalınlığı sol üstte yazan kat kadar kalın çizildi.
  • Gri kesikli üçgen: Önlemsiz bağlantı. Rondela takılıyken mavi doğru kırılır: Rondela düzleşene kadar yumuşak, sonra cıvatanın kendi eğiminde. Kesitteki δcıv yalnız cıvatanın uzamasıdır.
  • "Yakından" kutusu: Üçgen çok darsa ince çerçeveli bölgeyi büyütür (kat kutuda yazar).
  • "Aralık": Parçalar ayrılınca aralarındaki açıklık.

Fiş büyüdükçe kuvvetler

Mavi: cıvatadaki toplam kuvvet Ftop. Kırmızı: parçalarda kalan ön gerilme F'ön. Soluk kesikli eğriler önlemsiz bağlantınındır. Gri kesikli çizgi: F = Fiş. Mor kesikli çizgi şu anki Fiş, açık mor bant dinamik yükte Fiş'in aralığıdır. Yatay eksende δ değil Fiş olduğu için eğimler üçgendekinden farklıdır.

Önlemsiz bağlantı ile şu anki bağlantı

Aynı Fön ve Fiş ile. Turkuaz istenen, turuncu istenmeyen yönü gösterir.

Nasıl okunur?

Bir önlem uygulayın: Doğrular eski eğiminden yenisine döner. Mavi doğru yatıklaşırsa kc, kırmızı doğru yatıklaşırsa kp düşmüştür. Mor çizginin mavi payı Fz, kırmızı payı Fb'dir.

Not ne diyor? (s. 74)

Kırılmaya karşı Ftop düşük olmalı, bunun için kc düşürülür: cıvata uzar yapılır ya da somun altına yaylı rondela konur. Gevşemeye karşı F'ön yüksek olmalı, bunun için kp düşürülür: parçalar arasına esnek conta konur. Not ayrıca kc ve kp'nin eşit oranda düşürülmemesini ister. Eşit oranda düşerlerse Fz/Fiş = kc/(kc + kp) değişmez.

Gerçek parçada

Şekil 3.47'deki uzar cıvata biyel kolu cıvatasıdır; dinamik yükte genliği düşürmek için kullanılır. Konik yaylı rondela yalnız düzleşmediği sürece işe yarar; DIN 6796 tablosundaki düzleşme kuvveti, 8.8 cıvatanın tipik ön gerilmesine yakındır. Conta kp'yi düşürür ama Fz'yi artırır. Gerçek conta yüksek basınçta ezilir, zamanla oturur ve bağlantı gevşer.

Bağıntılar

Fz = Fiş·kc/(kc + kp),  Fb = Fiş·kp/(kc + kp)

1/kcıv = ℓs/(Ec·As) + (ℓc − ℓs)/(Ec·Ac)  (uzar; seri yay, s. 75)

1/kc eş = 1/kcıv + 1/kr,  kr = Fdüz/h0  (rondela)

1/kp eş = 1/kp + 1/kconta  (s. 76),  kconta = E·Ap/t

kcıv: cıvatanın kendi rijitliği (uzar değilse kc). Fdüz: rondelanın düzleşme kuvveti, h0: koni yüksekliği. t: conta kalınlığı.

Kabuller. Hesaplar ilk sayfadaki gibidir (kc = Ec·Ac/ℓc, kp = Ep·Ap/ℓp, 8.8 kalite). Uzar cıvatada ℓs = 0,8·ℓc. Rondelanın düzleşme kuvveti DIN 6796 tablosundan, koni yüksekliği h0 ortalama serbest yükseklikten alındı; Almen–László bağıntısı eğrinin doğrusala yakın olduğunu gösterir. Conta alanı Ap. Rondela ve conta kalınlıklarının ℓc'ye etkisi ihmal edildi. Conta kalınlığı çizimde ×q, çökmesi ×N büyütüldü. Dinamik yükte Fiş'in doğurduğu ek şekil değiştirme kesitte ayrıca büyütülür (kat sol üstte yazar); rondela takılıyken bu hareket çok küçüktür, çünkü cıvata tarafı Fiş'in küçük bir kısmını alır. Animasyonlar zaman ölçeksizdir, dinamik yük 0,5 Hz.

Kaynaklar. F. Dikmen, Makine Elemanları 1 Ders Notları, YTÜ, s. 72–76; Tablo-Diy. s. 1, 10, 11. DIN 2510 (ds = 0,9·dk, TRD 309'daki aktarımıyla). DIN 6796:2009 (konik yaylı rondela). DIN EN 16983 (disk yaylar, Almen–László). ISO 898-1:2013 (8.8). Conta basıncı sınırları: sert PVC için çekmede akma ≈ 50 N/mm² (Perspex Rigid PVC veri sayfası, ASTM D-638); düz metal conta için en küçük oturma basıncı y (ASME BPVC VIII-1, Tablo 2-5.1).