Somunu sıktığınızda cıvata uzar, sıkılan parçalar ise kısalır. Bağlantıya sonra bir işletme kuvveti Fiş gelirse bu kuvvetin yalnız bir kısmı cıvatayı ek olarak zorlar. Kalanı parçalardaki basmayı azaltır.
Serinin diğer sayfaları: kc/kp önlemleri · Eşdeğer silindir
Mavi çizgi cıvatadaki toplam kuvveti (Ftop), kırmızı çizgi parçalarda kalan ön gerilmeyi (F'ön) gösterir. Gri kesikli çizgi F = Fiş doğrusudur: ön gerilmesiz bir cıvata bu doğruyu izlerdi. Mor kesikli çizgi şu anki Fiş'tir; dinamik yükte açık mor bant Fiş'in gidip geldiği aralıktır. Grafik, üçgendeki bağıntılardan çizildi. Bu grafik üçgenin kendisi değildir: Üçgendeki mor çizginin üst ucu burada mavi nokta (Ftop), alt ucu kırmızı noktadır (F'ön). Yatay eksende δ yerine Fiş olduğu için eğimler de farklıdır: Ayrılmaya kadar mavi eğim kc/(kc + kp), kırmızı eğim −kp/(kc + kp); üçgende ise eğimler kc ve kp'dir.
Solda kesit var: baş altta ve sabit, somun üstte (Şekil 3.44). Sıkınca cıvatanın ucu δc kadar yükselir, üst yüzey δp kadar iner. Sağdaki diyagram aynı olayın kuvvet-uzama çizimidir. İki tarafta da mavi cıvatayı, kırmızı parçaları gösterir.
Sıkmada cıvata ve parçalar aynı Fön'ü taşır ve Hooke kanununa uyar. Cıvata uzar, parçalar kısalır, bu yüzden iki doğru zıt yönlere çıkar. Parçaların doğrusu δc + δp kadar sağa kayınca tepede birleşir (Şekil 3.45). Üçgenin tabanı (δc + δp), somunun cıvata üzerinde ilerlediği yoldur. Somun bunun için Δθ = 360°·(δc + δp)/P kadar döner.
Cıvata δ' kadar daha uzar, parçaların kısalması δ' kadar azalır. Fz = kc·δ', Fb = kp·δ' yazılır. Toplamları Fiş'tir, buradan δ' = Fiş/(kc + kp) bulunur (s. 73). Varsayılan değerlerde Fiş'in yalnız %28'i cıvataya gelir.
Not iki sebep verir (s. 74). Birincisi: Pürüzler baştan ezilir, gevşeme olmaz. İkincisi: Dinamik yükte kuvvet genliği küçülür; s. 81'e göre Fg = Fz/2. Ön gerilme olmasaydı genlik Fiş/2 olurdu. F'ön sıfıra inerse parçalar ayrılır ve Fiş'in tamamı cıvataya geçer. Denemek için Fön = 12 kN yapıp "Dinamik yük"ü açın.
kc = tan φ = Ec·Ac/ℓc, Ac = (π/4)·d3²
kp = tan ψ = Ep·Ap/ℓp, Ap = (π/4)·(Deş² − dh²)
Deş = AA + kmalz·ℓp
Fz = Fiş·kc/(kc + kp), Fb = Fiş·kp/(kc + kp)
Ftop = Fön + Fz, F'ön = Fön − Fb
Fayr = Fön·(kc + kp)/kp (F'ön = 0 koşulundan)
Deş ℓp ile büyür: Parçalar kalınlaştıkça sıkılan bölge yanlara doğru genişler (s. 75, Şekil 3.49), bu yüzden Ap de büyür. kp = Ep·Ap/ℓp yine de azalır, çünkü ℓp daha hızlı büyür.
Semboller. d3: diş dibi çapı, dh: delik çapı, AA: anahtar ağzı, Deş: eşdeğer silindir çapı, P: vida adımı, Fg: kuvvet genliği.
Kabuller. Şekil değiştirmeler elastik, ℓc = ℓp, Ac bütün boyda geçerli (s. 75). İki parça aynı malzemeden ve eşit kalınlıkta. Ec = 210 000 N/mm², bütün kalitelerde aynı. Fiş baş ve somun altındaki yüzeylere yakın etki eder (içeriden etki ederse bölüşüm değişir; VDI 2230). F0,2 notla tutarlı olsun diye Ac ile hesaplandı (ISO 898-1'deki As'den küçük, güvenli tarafta). Sıkmada σeş ≈ 1,3·Fön/Ac (s. 80). Oturma ihmal edildi. Çizimde parçalar bütün genişlikte iner; gerçekte yalnız cıvata çevresi şekil değiştirir (Şekil 3.49). Adımlar zaman ölçeksiz, dinamik yük 0,5 Hz.
Kaynaklar. F. Dikmen, Makine Elemanları 1 Ders Notları, YTÜ, s. 72–76, 79–81; Tablo-Diy. s. 1, 10, 11. ISO 898-1:2013 (cıvata kaliteleri). Budynas & Nisbett, Shigley's Mechanical Engineering Design, Bölüm 8 (ayrılma). VDI 2230 Blatt 1:2015.