İşletme kuvvetinin ne kadarı cıvataya gelir?

Şekil 3.44, 3.45 ve 3.46: Cıvata bağlantısında işletme kuvvetinin etkisi ve ön gerilme üçgeni
Ramazan Bayrakrbayrak@yildiz.edu.tr

Somunu sıktığınızda cıvata uzar, sıkılan parçalar ise kısalır. Bağlantıya sonra bir işletme kuvveti Fiş gelirse bu kuvvetin yalnız bir kısmı cıvatayı ek olarak zorlar. Kalanı parçalardaki basmayı azaltır. "Baştan oynat" ile dört adımı izleyin, sonra Fön ve Fiş ile oynayın.

Serinin diğer sayfaları: kc/kp önlemleri · Eşdeğer silindir

Kesit (Şekil 3.44) ve ön gerilme üçgeni (Şekil 3.45, 3.46)Kesit ve ön gerilme üçgeni

Adım:
"Dinamik yük": Fiş, 0 ile ayardaki değer arasında gidip gelir.
  • Sıkılan iki parça, kesit. Kalınlıkları ℓp/2. Komşu parçalar zıt yönde taranır.
  • Cıvata. Baş altta, somun üstte (Şekil 3.44 gibi). Cıvata ve somun kesitte taranmaz. Baş sabit tutuldu, somun gerçek açısıyla döner. Noktalı-kesikli çizgi eksen; ince çizgi diş dibi (d3), kalın enine çizgi diş bitimidir.
  • Kesikli ince çizgi: 1. adımdaki (sıkılmamış) konum. Üstteki çizgi cıvata ucunun, alttaki üst parça yüzeyinin eski yerini gösterir.
  • Ölçüler: mavi, cıvatanın uzaması; kırmızı, parçaların kısalması. Şekil değiştirmeler çizimde kat büyütüldü.
  • İç kuvvetler: cıvatada çekme (mavi, dışa bakan oklar), parçalarda basma (kırmızı, birbirine bakan oklar). Ok boyu kuvvetle orantılıdır, iki renkte ölçek ortaktır.
  • Mor: işletme kuvveti Fiş ve onun doğurduğu ek şekil değiştirme δ'. Kesitte dört ok vardır: üst yüzde iki ok yukarı, alt yüzde iki ok aşağı çeker. Her ok Fiş/2'yi gösterir, bir yüzdeki iki okun toplamı Fiş'tir. Mor okların ölçeği ayrıdır.
  • Diyagramda mavi doğru cıvatanın karakteristiği, eğimi kc = tan φ. İnce kısmı doğrunun devamıdır. Kırmızı doğru sıkılan parçaların karakteristiği, eğimi kp = tan ψ.
  • Açık mavi alan cıvatanın, açık kırmızı alan parçaların üçgenidir. Düşey ok Fön'ü gösterir. Mavi ve kırmızı nokta cıvatanın ve parçaların şu anki durumudur. Geniş ekranda 2. adımda (−) kısalmayı, (+) uzamayı gösterir.
  • Cıvatanın akma sınırı F0,2 = Rp0,2·Ac (4.6 ve 5.6'da ReL). Yalnız cıvata kalitesine bağlıdır; parça malzemesi onu değiştirmez.
  • Ayrılma aralığı ("aralık" ölçüsü). Yalnız parçalar birbirinden ayrılınca çıkar.

Fiş büyüdükçe kuvvetler

Mavi çizgi cıvatadaki toplam kuvveti (Ftop), kırmızı çizgi parçalarda kalan ön gerilmeyi (F'ön) gösterir. Gri kesikli çizgi F = Fiş doğrusudur: ön gerilmesiz bir cıvata bu doğruyu izlerdi. Mor kesikli çizgi şu anki Fiş'tir; dinamik yükte açık mor bant Fiş'in gidip geldiği aralıktır. Grafik, üçgendeki bağıntılardan çizildi. Bu grafik üçgenin kendisi değildir: Üçgendeki mor çizginin üst ucu burada mavi nokta (Ftop), alt ucu kırmızı noktadır (F'ön). Yatay eksende δ yerine Fiş olduğu için eğimler de farklıdır: Ayrılmaya kadar mavi eğim kc/(kc + kp), kırmızı eğim −kp/(kc + kp); üçgende ise eğimler kc ve kp'dir.

Nasıl okunur?

Solda kesit var: baş altta ve sabit, somun üstte (Şekil 3.44). Sıkınca cıvatanın ucu δc kadar yükselir, üst yüzey δp kadar iner. Sağdaki diyagram aynı olayın kuvvet-uzama çizimidir. İki tarafta da mavi cıvatayı, kırmızı parçaları gösterir.

Üçgen nasıl kurulur?

Sıkmada cıvata ve parçalar aynı Fön'ü taşır ve Hooke kanununa uyar. Cıvata uzar, parçalar kısalır, bu yüzden iki doğru zıt yönlere çıkar. Parçaların doğrusu δc + δp kadar sağa kayınca tepede birleşir (Şekil 3.45). Üçgenin tabanı (δc + δp), somunun cıvata üzerinde ilerlediği yoldur. Somun bunun için Δθ = 360°·(δc + δp)/P kadar döner.

Fiş nasıl bölüşülür?

Cıvata δ' kadar daha uzar, parçaların kısalması δ' kadar azalır. Fz = kc·δ', Fb = kp·δ' yazılır. Toplamları Fiş'tir, buradan δ' = Fiş/(kc + kp) bulunur (s. 73). Varsayılan değerlerde Fiş'in yalnız %28'i cıvataya gelir.

Neden Fön ≈ 3·Fiş?

Not iki sebep verir (s. 74). Birincisi: Pürüzler baştan ezilir, gevşeme olmaz. İkincisi: Dinamik yükte kuvvet genliği küçülür; s. 81'e göre Fg = Fz/2. Ön gerilme olmasaydı genlik Fiş/2 olurdu. F'ön sıfıra inerse parçalar ayrılır ve Fiş'in tamamı cıvataya geçer. Denemek için Fön = 12 kN yapıp "Dinamik yük"ü açın.

Bağıntılar

kc = tan φ = Ec·Ac/ℓc,  Ac = (π/4)·d3²

kp = tan ψ = Ep·Ap/ℓp,  Ap = (π/4)·(Deş² − dh²)

Deş = AA + kmalz·ℓp

Fz = Fiş·kc/(kc + kp),  Fb = Fiş·kp/(kc + kp)

Ftop = Fön + Fz,  F'ön = Fön − Fb

Fayr = Fön·(kc + kp)/kp  (F'ön = 0 koşulundan)

Deş ℓp ile büyür: Parçalar kalınlaştıkça sıkılan bölge yanlara doğru genişler (s. 75, Şekil 3.49), bu yüzden Ap de büyür. kp = Ep·Ap/ℓp yine de azalır, çünkü ℓp daha hızlı büyür.

Semboller. d3: diş dibi çapı, dh: delik çapı, AA: anahtar ağzı, Deş: eşdeğer silindir çapı, P: vida adımı, Fg: kuvvet genliği.

Kabuller. Şekil değiştirmeler elastik, ℓc = ℓp, Ac bütün boyda geçerli (s. 75). İki parça aynı malzemeden ve eşit kalınlıkta. Ec = 210 000 N/mm², bütün kalitelerde aynı. Fiş baş ve somun altındaki yüzeylere yakın etki eder (içeriden etki ederse bölüşüm değişir; VDI 2230). F0,2 notla tutarlı olsun diye Ac ile hesaplandı (ISO 898-1'deki As'den küçük, güvenli tarafta). Sıkmada σeş ≈ 1,3·Fön/Ac (s. 80). Oturma ihmal edildi. Çizimde parçalar bütün genişlikte iner; gerçekte yalnız cıvata çevresi şekil değiştirir (Şekil 3.49). Adımlar zaman ölçeksiz, dinamik yük 0,5 Hz.

Kaynaklar. F. Dikmen, Makine Elemanları 1 Ders Notları, YTÜ, s. 72–76, 79–81; Tablo-Diy. s. 1, 10, 11. ISO 898-1:2013 (cıvata kaliteleri). Budynas & Nisbett, Shigley's Mechanical Engineering Design, Bölüm 8 (ayrılma). VDI 2230 Blatt 1:2015.