Cıvatayı sıkınca parçaların hangi kısmı sıkışır?

Şekil 3.49: Sıkılan parçalarda deformasyon bölgesi (s. 75)
Ramazan Bayrakrbayrak@yildiz.edu.tr

Somunu sıktığınızda parçaların tamamı sıkışmaz. Yalnız cıvata çevresindeki bir bölge sıkışır; bu bölge kesitte fıçıya benzer (notta "paraboloid"). Hesapta bu bölgenin yerine Deş çaplı, ortası delik bir silindir konur. Parçaları sünger gibi düşünün: Somunun bastığı yer çöker, uzaktaki kısım neredeyse hiç sıkışmaz. "Baştan oynat" ile üç adımı izleyin.

Serinin diğer sayfaları: Ön gerilme üçgeni · kc/kp önlemleri

Çeyrek kesik görünüş: iki parça, cıvata ve somun (M16, çelik)Çeyrek kesik görünüş (M16, çelik)

Adım:
Adımlar zaman ölçeksizdir.
  • Kırmızı: Parçalardaki basma gerilmesi. Renk koyulaştıkça basma artar. Tam kırmızı, eşdeğer silindirdeki basınca (Fön/Ap) eşit ya da ondan büyüktür. Ap, eşdeğer silindirin kesit alanıdır.
  • Mavi: Cıvatadaki çekme gerilmesi σ = F/Ac (Ac: diş dibi kesiti). Sıkma başında gri, sonunda tam mavidir. Parçalarda görülen soluk mavi lekeler küçük çekme bölgeleridir.
  • İnce ızgara: Parçaya çizilmiş düşünülen çizgiler. Parça sıkıştıkça birbirine yaklaşırlar. Üst yüzdeki halkalar da bu çizgilerdir. Parçaların şekil değiştirmesi kat büyütüldü.
  • Kalın çizgi (2. adım): Basma bölgesinin sınırı. Sınırda basma gerilmesi, somun altındaki ortalama basınç q'nun %3'üne iner. Sınır eksen çevresinde döndürülünce soluk kırmızı cisim çıkar; notta buna "paraboloid" denir.
  • Kalın kesikli çizgi (3. adım): Eşdeğer silindir, Deş = AA + kmalz·ℓp (s. 75).
  • Gri: Cıvata, somun ve baş. Somun sıkılırken (üstten bakınca) saat yönünde döner; dönme açısı Δθ sol üstte yazar ve büyütülmedi. Somunun kesiği somunla birlikte döner, sıkma bitince parçaların kesiğiyle çakışır. Cıvata uzadıkça ucu somundan dışarı çıkar. Cıvatanın uzaması kat büyütüldü, parçalarınkinden az. Bu yüzden iki uzamayı çizimde karşılaştırmayın; gerçek değerler durum kutusunda.
  • Koyu: İki yüzey arasındaki açıklık. Dış kenardaki koyu kama, iki parçanın birbirinden ayrıldığı yerdir. Parçalar yalnız Dt çapı içinde birbirine değer. Cıvata ile delik duvarı arasındaki ince şerit de açıklıktır (dh − d = 1,5 mm).
  • Noktalı kesikli çizgi: Cıvata ekseni. da/2 ve Deş/2 eksenden ölçülen yarıçaplardır; da somun ve başın oturma çapıdır (Şekil 3.49). ℓp, parçaların sıkılmadan önceki toplam boyudur.

İki parça birbirine ne kadar bastırıyor?

Kırmızı eğri: Sonlu eleman (SE) çözümünde iki parçanın birbirine bastığı basınç p, eksenden uzaklık r'ye göre. Kesikli çizgi: Notun eşdeğer silindirinde varsayılan düzgün basınç Fön/Ap. Kuvvet, eğrinin altındaki düz alan değildir: Her r'deki basınç o halkanın alanıyla (2πr·dr) çarpılıp toplanır. Böyle toplanınca iki dağılım da Fön'ü verir. SE basıncı deliğin yanında yüksek, dışa doğru azalır ve parçaların ayrıldığı yerde sıfıra iner.

Çaplar ℓp ile nasıl değişir?

Dört çap da ortası delik (dh) bir silindirin dış çapıdır; farkları neye eşit tutulduklarıdır. Kalın kesikli Deş: Notun bağıntısı, AA + 0,1·ℓp. Yeşil Dk: Rijitliği SE ile aynı olan silindir; E·A/ℓp = kp,SE. İnce gri kesikli DV: Hacmi, 2. adımdaki basma bölgesinin hacmine eşit olan silindir (notun "hacimce eşdeğer" tanımı). Kırmızı Dt: Parçaların birbirine değdiği çap. Mor kesikli düşey çizgi: Şu anki ℓp.

Sayılar

Nasıl okunur?

İki eşit çelik plaka M16 cıvatayla sıkılmış. Görünüş hafif yukarıdan; önden çeyrek parça kesilip çıkarılmış, Şekil 3.49 bu kesitin düz çizimidir. Baş altta, somun üstte. 1. adımda somun sıkılır, 2. adımda basma bölgesinin sınırı, 3. adımda eşdeğer silindir çizilir. Ayarlarla ön gerilme kuvvetini (Fön) ve parçaların toplam boyunu (ℓp) değiştirebilirsiniz.

Gerçek parçada ne olur?

Somun parçaya yalnız da çaplı halkada basar. Kuvvet parçanın içinde yanlara yayılarak iki parçanın ara yüzüne iner. Bu yüzden basma bölgesi somunun altında dar başlar, aşağı indikçe genişler. Not bu bölgenin biçimi için denklem vermez, deneylere dayanır (s. 75). Buradaki sınır sonlu eleman (SE) çözümünden çıktı. Uzaktaki kısım neredeyse hiç kuvvet taşımaz. Plakalar hafifçe eğilir ve dış kenarda birbirinden ayrılır. Bu ayrılma mikrometre düzeyindedir, çizimde büyütüldü. Plaka inceldikçe ayrılma artar (ℓp = 20 mm'yi deneyin).

Eşdeğer silindir neye eşdeğer?

Notta silindirin paraboloide hacimce eşdeğer olduğu yazar (s. 75). Hesaba giren büyüklük ise kp'dir. SE çözümünde aynı kp'yi veren silindirin çapı Dk, Deş'ten 2–7 mm büyük çıkar (ℓp = 20…80 mm). Bu fark kp'de %34–72'lik bir farka karşılık gelir. Yani not, parçaları SE çözümüne göre daha esnek hesaplar. Basma bölgesiyle aynı hacimdeki silindirin çapı DV ise Dk'den de büyüktür, çünkü bölgenin dış kısmı az sıkışır. Bu yüzden "eşdeğer" sözünü "aynı yaylanmayı veren" diye okumak daha doğru olur.

Başka modeller aynı kp'yi veriyor mu?

Hayır. Tablo şu anki ℓp için hesaplandı. Son sütun, işletme kuvvetinin cıvataya gelen payıdır: Fz/Fiş = kc/(kc + kp) (s. 73). Burada kc = Ec·Ac/ℓc (s. 75); .

Not en küçük kp'yi verir ve cıvataya gelen payı büyük hesaplatır: ℓp = 80 mm'de Fz/Fiş, not ile 0,203, SE ile 0,130 çıkar. Shigley ve Wileman bağıntıları delik çapı yerine cıvata çapını kullanır ve oturma çapını 1,5·d alır; bu, buradaki da = 24 mm ile aynıdır.

Bağıntılar

kp = Ep·Ap/ℓp,  Ap = (π/4)·(Deş² − dh²)  (s. 75)

Deş = AA + kmalz·ℓp,  çelikte kmalz = 0,1  (s. 75)

q = Fön/[(π/4)·(da² − dh²)]

kp,SE = Fön/δp,  Dk = √(4·kp,SE·ℓp/(π·E) + dh²)

DV: (π/4)·(DV² − dh²)·ℓp = basma bölgesinin hacmi

Δθ = 360°·(δc + δp)/P,  δc = F/kc, δp = F/kp,SE

VDI 2230: DA,Gr = dw + ℓK·tan φ,  tan φ = 0,362 + 0,032·ln(βL/2) + 0,153·ln y

Semboller. dh: delik çapı (17,5 mm). da: somun ve başın oturma çapı (Şekil 3.49). AA: anahtar ağzı açıklığı (24 mm). DA: parçaların dış çapı. Dt: parçaların birbirine değdiği çap. q: oturma halkasındaki ortalama basınç. σz: eksen doğrultusundaki normal gerilme (basmada eksi). δp: iki parçanın toplam kısalması, δc: cıvatanın uzaması. P: vida adımı (2 mm). VDI'daki dw ve ℓK, buradaki da ve ℓp'dir; βL = ℓK/dw, y = DA/dw.

Kabuller

İki plaka aynı kalınlıkta (ℓp/2) ve çelik: E = 210 000 N/mm², ν = 0,3 (Tablo-Diy. s. 1). Parça dış çapı DA = 100 mm alındı; 120 mm'de kp %1'den az değişir. Oturma çapı da ≈ AA = 24 mm (Tablo-Diy. s. 11'deki şekilde "≈ Ø s"). Somun ve baş rijit kabul edildi, oturma halkasında parça yüzü düz iner. Halkada sürtünme katsayısı μ = 0,12'dir; bu, VDI 2230 sürtünme sınıfı B'nin (0,08…0,16) ortasıdır (Bossard, TF.049). İki parçanın ara yüzü sürtünmesizdir ve yalnız basma taşır. Malzeme doğrusal elastiktir. Bu kabullerle bölgenin biçimi Fön'e bağlı değildir; Fön yalnız çökmeyi ve rengin koyuluğunu artırır.

Basma bölgesinin sınırı σz = −0,03·q alındı. Sınır σz = 0 alınamaz, çünkü serbest yüzeyde σz zaten sıfırdır. Eşik değişince bölge genişler ya da daralır: ℓp = 40 mm'de eşik %1, %3 ve %5 iken DV = 47,3; 42,7 ve 39,9 mm olur. Somunun dönme açısı Δθ, somunun cıvata üzerindeki ilerlemesinden (δc + δp) hesaplandı; diş ve somun şekil değiştirmesi ihmal edildi. Animasyon zaman ölçeksizdir.

Çözüm. Parçalar her ℓp için tarayıcıda, dört düğümlü eksenel simetrik (aksisimetrik) sonlu elemanlarla çözülür. Temas aktif küme yöntemiyle, somun altındaki sürtünme yineli olarak hesaplanır. Sonuçlar iki bağımsız çözümle karşılaştırıldı: scikit-fem (ikinci dereceden üçgen eleman) ve CalculiX. Somun kenarında gerilme tekil olduğundan sayfanın ağı, yakınsanmış çözümden %2–3 rijit sonuç verir.

Kaynaklar. F. Dikmen, Makine Elemanları 1 Ders Notları, YTÜ, s. 72–75, Şekil 3.49; Tablo-Diy. s. 1, 10, 11. VDI 2230 Blatt 1:2015, deformasyon konisi; bağıntılar ikincil kaynaktan alındı (S. Voigt, Schraubenverbindungen: Tragfähigkeitsnachweis nach VDI 2230, Hochschule Anhalt, ders sunumu). R. G. Budynas, J. K. Nisbett, Shigley's Mechanical Engineering Design, 10. baskı, Bölüm 8.5 (Denk. 8-22, 8-23, Tablo 8-8). J. Wileman, M. Choudury, I. Green, "Computation of member stiffness in bolted connections", J. Mech. Des. 113 (1991) 432–437.