Somunu sıktığınızda parçaların tamamı sıkışmaz. Yalnız cıvata çevresindeki bir bölge sıkışır; bu bölge kesitte fıçıya benzer (notta "paraboloid"). Hesapta bu bölgenin yerine Deş çaplı, ortası delik bir silindir konur. Parçaları sünger gibi düşünün: Somunun bastığı yer çöker, uzaktaki kısım neredeyse hiç sıkışmaz.
Serinin diğer sayfaları: Ön gerilme üçgeni · kc/kp önlemleri
Kırmızı eğri: Sonlu eleman (SE) çözümünde iki parçanın birbirine bastığı basınç p, eksenden uzaklık r'ye göre. Kesikli çizgi: Notun eşdeğer silindirinde varsayılan düzgün basınç Fön/Ap. Kuvvet, eğrinin altındaki düz alan değildir: Her r'deki basınç o halkanın alanıyla (2πr·dr) çarpılıp toplanır. Böyle toplanınca iki dağılım da Fön'ü verir. SE basıncı deliğin yanında yüksek, dışa doğru azalır ve parçaların ayrıldığı yerde sıfıra iner.
Dört çap da ortası delik (dh) bir silindirin dış çapıdır; farkları neye eşit tutulduklarıdır. Kalın kesikli Deş: Notun bağıntısı, AA + 0,1·ℓp. Yeşil Dk: Rijitliği SE ile aynı olan silindir; E·A/ℓp = kp,SE. İnce gri kesikli DV: Hacmi, 2. adımdaki basma bölgesinin hacmine eşit olan silindir (notun "hacimce eşdeğer" tanımı). Kırmızı Dt: Parçaların birbirine değdiği çap. Mor kesikli düşey çizgi: Şu anki ℓp.
İki eşit çelik plaka M16 cıvatayla sıkılmış. Görünüş hafif yukarıdan; önden çeyrek parça kesilip çıkarılmış, Şekil 3.49 bu kesitin düz çizimidir. Baş altta, somun üstte. 1. adımda somun sıkılır, 2. adımda basma bölgesinin sınırı, 3. adımda eşdeğer silindir çizilir. Ayarlarla ön gerilme kuvvetini (Fön) ve parçaların toplam boyunu (ℓp) değiştirebilirsiniz.
Somun parçaya yalnız da çaplı halkada basar. Kuvvet parçanın içinde yanlara yayılarak iki parçanın ara yüzüne iner. Bu yüzden basma bölgesi somunun altında dar başlar, aşağı indikçe genişler. Not bu bölgenin biçimi için denklem vermez, deneylere dayanır (s. 75). Buradaki sınır sonlu eleman (SE) çözümünden çıktı. Uzaktaki kısım neredeyse hiç kuvvet taşımaz. Plakalar hafifçe eğilir ve dış kenarda birbirinden ayrılır. Bu ayrılma mikrometre düzeyindedir, çizimde büyütüldü. Plaka inceldikçe ayrılma artar (ℓp = 20 mm'yi deneyin).
Notta silindirin paraboloide hacimce eşdeğer olduğu yazar (s. 75). Hesaba giren büyüklük ise kp'dir. SE çözümünde aynı kp'yi veren silindirin çapı Dk, Deş'ten 2–7 mm büyük çıkar (ℓp = 20…80 mm). Bu fark kp'de %34–72'lik bir farka karşılık gelir. Yani not, parçaları SE çözümüne göre daha esnek hesaplar. Basma bölgesiyle aynı hacimdeki silindirin çapı DV ise Dk'den de büyüktür, çünkü bölgenin dış kısmı az sıkışır. Bu yüzden "eşdeğer" sözünü "aynı yaylanmayı veren" diye okumak daha doğru olur.
Hayır. Tablo şu anki ℓp için hesaplandı. Son sütun, işletme kuvvetinin cıvataya gelen payıdır: Fz/Fiş = kc/(kc + kp) (s. 73). Burada kc = Ec·Ac/ℓc (s. 75); .
Not en küçük kp'yi verir ve cıvataya gelen payı büyük hesaplatır: ℓp = 80 mm'de Fz/Fiş, not ile 0,203, SE ile 0,130 çıkar. Shigley ve Wileman bağıntıları delik çapı yerine cıvata çapını kullanır ve oturma çapını 1,5·d alır; bu, buradaki da = 24 mm ile aynıdır.
kp = Ep·Ap/ℓp, Ap = (π/4)·(Deş² − dh²) (s. 75)
Deş = AA + kmalz·ℓp, çelikte kmalz = 0,1 (s. 75)
q = Fön/[(π/4)·(da² − dh²)]
kp,SE = Fön/δp, Dk = √(4·kp,SE·ℓp/(π·E) + dh²)
DV: (π/4)·(DV² − dh²)·ℓp = basma bölgesinin hacmi
Δθ = 360°·(δc + δp)/P, δc = F/kc, δp = F/kp,SE
VDI 2230: DA,Gr = dw + ℓK·tan φ, tan φ = 0,362 + 0,032·ln(βL/2) + 0,153·ln y
Semboller. dh: delik çapı (17,5 mm). da: somun ve başın oturma çapı (Şekil 3.49). AA: anahtar ağzı açıklığı (24 mm). DA: parçaların dış çapı. Dt: parçaların birbirine değdiği çap. q: oturma halkasındaki ortalama basınç. σz: eksen doğrultusundaki normal gerilme (basmada eksi). δp: iki parçanın toplam kısalması, δc: cıvatanın uzaması. P: vida adımı (2 mm). VDI'daki dw ve ℓK, buradaki da ve ℓp'dir; βL = ℓK/dw, y = DA/dw.
İki plaka aynı kalınlıkta (ℓp/2) ve çelik: E = 210 000 N/mm², ν = 0,3 (Tablo-Diy. s. 1). Parça dış çapı DA = 100 mm alındı; 120 mm'de kp %1'den az değişir. Oturma çapı da ≈ AA = 24 mm (Tablo-Diy. s. 11'deki şekilde "≈ Ø s"). Somun ve baş rijit kabul edildi, oturma halkasında parça yüzü düz iner. Halkada sürtünme katsayısı μ = 0,12'dir; bu, VDI 2230 sürtünme sınıfı B'nin (0,08…0,16) ortasıdır (Bossard, TF.049). İki parçanın ara yüzü sürtünmesizdir ve yalnız basma taşır. Malzeme doğrusal elastiktir. Bu kabullerle bölgenin biçimi Fön'e bağlı değildir; Fön yalnız çökmeyi ve rengin koyuluğunu artırır.
Basma bölgesinin sınırı σz = −0,03·q alındı. Sınır σz = 0 alınamaz, çünkü serbest yüzeyde σz zaten sıfırdır. Eşik değişince bölge genişler ya da daralır: ℓp = 40 mm'de eşik %1, %3 ve %5 iken DV = 47,3; 42,7 ve 39,9 mm olur. Somunun dönme açısı Δθ, somunun cıvata üzerindeki ilerlemesinden (δc + δp) hesaplandı; diş ve somun şekil değiştirmesi ihmal edildi. Animasyon zaman ölçeksizdir.
Çözüm. Parçalar her ℓp için tarayıcıda, dört düğümlü eksenel simetrik (aksisimetrik) sonlu elemanlarla çözülür. Temas aktif küme yöntemiyle, somun altındaki sürtünme yineli olarak hesaplanır. Sonuçlar iki bağımsız çözümle karşılaştırıldı: scikit-fem (ikinci dereceden üçgen eleman) ve CalculiX. Somun kenarında gerilme tekil olduğundan sayfanın ağı, yakınsanmış çözümden %2–3 rijit sonuç verir.
Kaynaklar. F. Dikmen, Makine Elemanları 1 Ders Notları, YTÜ, s. 72–75, Şekil 3.49; Tablo-Diy. s. 1, 10, 11. VDI 2230 Blatt 1:2015, deformasyon konisi; bağıntılar ikincil kaynaktan alındı (S. Voigt, Schraubenverbindungen: Tragfähigkeitsnachweis nach VDI 2230, Hochschule Anhalt, ders sunumu). R. G. Budynas, J. K. Nisbett, Shigley's Mechanical Engineering Design, 10. baskı, Bölüm 8.5 (Denk. 8-22, 8-23, Tablo 8-8). J. Wileman, M. Choudury, I. Green, "Computation of member stiffness in bolted connections", J. Mech. Des. 113 (1991) 432–437.