Çok ağızlı vidada somun bir turda neden daha çok ilerler?

Şekil 3.34 ve 3.35: Helis ve açınımı, tek ve çok adımlı (ağızlı) vida
Ramazan Bayrakrbayrak@yildiz.edu.tr

Trapez vidalı mil (d = 40 mm, P = 7 mm) sabit duruyor, somun dönerek ilerliyor. Ağız sayısını artırın: Komşu iki diş arasındaki adım P aynı kalır, ama her helis bir turda n·P yükselir. Bu mesafe helis adımıdır (Ph) ve somun da bir turda bu kadar ilerler. Ph büyüdükçe helis eğim açısı β büyür. β, sanal sürtünme açısını (ρ′) geçince otoblokaj kalkar. β büyüdükçe verim de artar.

Sabit vida, dönen somun (Şekil 3.35)

Vidaya önden, biraz yukarıdan ve sağdan bakıyoruz. Her renk ayrı bir helisi (ağzı) gösterir.

Tarayıcınız WebGL'i desteklemediği için üç boyutlu vida çizilemedi. Açınım, grafik ve değerler yine çalışır.

"Bir tur döndür": Somun tam bir tur döner ve durur. Aldığı yol (s) cetvelin altında gösterilir.

    Açınım (Şekil 3.34)

    Ortalama çaplı (d2) silindir, bir ana doğru boyunca kesilip düzleme açıldı. Genişlik bir tura (π·d2), yükseklik eksen doğrultusuna karşılık gelir. Eğik doğrular helislerdir.

      Verim ve otoblokaj

      Vida veriminin (η) helis eğim açısına (β) göre değişimi. Taralı bölgede β < ρ′ olduğu için otoblokaj vardır. Dört nokta sırasıyla Tr 40×7, Tr 40×14 P7, Tr 40×21 P7 ve Tr 40×28 P7 vidalarıdır. Seçili vida büyük noktayla gösterilir.

      Nasıl okunur?

      Vida sabittir, somun döner ve ilerler. Vidanın sağ uç yüzünde n diş başlangıcı görülür. Aralarındaki açı 360°/n'dir. "Bir tur döndür" düğmesine basın: Kırmızı işaret bir tur dönüp kesikli çizginin üstüne geldiğinde somun Ph = n·P kadar ilerlemiş olur.

      Açınımda doğrular arasındaki eksenel mesafe her n için P'dir. Ağız sayısı arttıkça yalnız eğim, yani β büyür.

      Gerçek parçada

      Hızlı ilerleme istenen hareket cıvataları çok ağızlı, bağlantı cıvataları ise tek ağızlı yapılır (s. 65, 84). Not, metrik bağlantı cıvatalarında daima β < ρ′ olduğunu gösterir (s. 71). Sayfadaki tek ağızlı trapez vidada da μ ≥ 0,06 için otoblokaj vardır. Otoblokajın bir bedeli var: β < ρ′ ise verim %50'nin altında kalır. Bu, notun η bağıntısından çıkar: β = ρ′ iken η = (1 − tan²ρ′)/2 olur ve bu değer %50'den küçüktür.

      Ders notu adımı şöyle tanımlar: "Bir tam dönüşte, helis eğrisindeki eksenel ilerlemedir" (s. 65). Bu tanım aslında helis adımını (Ph) verir. Tek ağızlı vidada Ph = P olduğu için ikisi aynıdır. Çok ağızlı vidada, Şekil 3.35'teki gibi, ikisi ayrılır.

      Bağıntılar

      Ph = n · P  (Şekil 3.35)

      tan β = Ph / (π · d2)  (s. 65)

      μ′ = μ / cos(α/2) = tan ρ′  (s. 70)

      Otoblokaj: β < ρ′  (s. 70–71)

      η = tan β / tan(β + ρ′)  (s. 71)

      μ′: Sanal sürtünme katsayısı. α: Profil tepe açısı (trapezde 30°). Notta tan β = P/(π·d) yazılır. Çok ağızlı vidada buradaki P, helis adımı Ph'dir.

      Kabuller ve kaynaklar

      Tek ağızlı vida Tr 40×7 (DIN 103): d = 40 mm, d2 = 36,5 mm, d3 = 32 mm, P = 7 mm, α = 30°. Çok ağızlı vidalar aynı P ve d2 ile çizildi ve Tr 40×Ph P7 diye gösterilir (ör. Tr 40×21 P7). μ = 0,05 ancak çok iyi yağlanmış vidada beklenir, notun örnekleri 0,1 ve 0,2'dir (s. 71). Profil basitleştirildi, somunun iç dişleri çizilmedi. Verim, yükün kaldırıldığı yön için hesaplandı. Somun ×1 hızda 0,25 tur/s (15 d/d) döner. Gerçek hız 60 d/d kabul edilirse animasyon 4 kat yavaştır.

      F. Dikmen, Makine Elemanları 1 Ders Notları, YTÜ, s. 65–66, 69–71, 84–85. Trapez vida ölçüleri: DIN 103.